Κύπρος και ενεργειακοί σχεδιασμοί στην Αν. Μεσόγειο. Σύγχρονες εξελίξεις

 

 

Γράφει : Ο Γεώργιος Γκορέζης*

e-mail :  ggorezis@yahoo.gr

Web    : ggore.wordpress.com

 

Βασική επιδίωξη των κρατών αποτελεί η ενεργειακή ασφάλεια, που βασίζεται σε παράγοντες όπως η συνεχής και ασφαλής τροφοδοσία σε ενέργεια, η αξιόπιστη και αδιάκοπη ροή της και το χαμηλό κοινωνικό, οικονομικό και περιβαλλοντικό κόστος. Στα κράτη της Ανατ. Μεσογείου η Αποκλειστική Οικονομική Ζώνη ( ΑΟΖ ), μια από τις πιο σημαντικές θαλάσσιες ζώνες που καθορίζονται από το νόμο της θαλάσσης, επαυξάνει την ενεργειακή τους ασφάλεια και παρέχει στους πολίτες πρόσθετους οικονομικούς πόρους.

Η οριοθέτηση των θαλασσίων ζωνών των κρατών είναι μια σύνθετη διαδικασία που καθορίζεται από τη σύμβαση του ΟΗΕ για τον Νόμο της θάλασσας (UNCLOS) που υπογράφηκε στο Montego Bay (Jamaica) το 1982 και τέθηκε σε εφαρμογή το 1994. Η Αποκλειστική Οικονομική Ζώνη-Εexclusive Economic Zone (EEZ-ΑΟΖ)   έγινε θέμα για διχογνωμίες  μεταξύ γειτονικών κρατών, και οδήγησε σε μερικές περιπτώσεις σε ένταση των σχέσεων τους. Όπως η οριοθέτηση της EEZ μεταξύ Κύπρου και Λιβάνου, που χρονολογείται από το 2007 και λύθηκε οριστικά το 2025.

Η EEZ-ΑΟΖ με βάση την UNCLOS, Μέρος V (άρθρα 55-75), έχει μέγιστο πλάτος 200 ναυτικά μίλια από τις βάσεις (baselines) του κράτους, και η αξία της έγκειται στο γεγονός ότι όταν γίνει η διακήρυξη της παρέχει μεταξύ των άλλων στο παράκτιο κράτος σημαντικά κυριαρχικά δικαιώματα σ’ ότι αφορά την ενέργεια. Πιο ειδικά το άρθρο 56 του UNCLOS καθορίζει ότι : « Στην Αποκλειστική Οικονομική Ζώνη το παράκτιο κράτος έχει κυριαρχικά δικαιώματα στην έρευνα και εκμετάλλευση, συντήρηση και διαχείριση των φυσικών πόρων, ζωντανών και μη, μέχρι τα ύδατα του βυθού της θαλάσσης, όπως και δικαιώματα σχετικά με την οικονομική έρευνα και εκμετάλλευση της θαλάσσιας ζώνης, όπως η παραγωγή ενέργειας από το νερό, τα ρεύματα και τον αέρα».

Πριν το 2025 η Κύπρος, νησιωτικό κράτος που συνορεύει με Ελλάδα, Τουρκία, Συρία, Λίβανο, Ισραήλ και Αίγυπτο, κατόρθωσε να συνάψει συμφωνία οριοθέτησης θαλασσίων ζωνών με δύο από τα γειτονικά της κράτη. Ύστερα από έντονη διπλωματική δραστηριότητά πέτυχε τη συμφωνία με την Αίγυπτο για το Νότιο τμήμα της Κυπριακής ΕΕΖ-ΑΟΖ, που υπογράφηκε στις 17 Φεβ 2003, και τη συμφωνία για το Νότιο και Νοτιοανατολικό τμήμα της ΕΕΖ-ΑΟΖ ύστερα από τη συμφωνία με το Ισραήλ, που υπογράφηκα στις 17 Δεκ 2010.

Όσον αφορά τα υπόλοιπα γειτονικά κράτη, μια συμφωνία Κύπρου Λιβάνου για το Νοτιοανατολικό τμήμα της Κυπριακής ΕΕΖ-ΑΟΖ υπογράφηκε στις 17 Ιαν 2017, αλλά δεν επικυρώθηκε από το Λίβανο. Για δε το Βόρειο τμήμα της Κυπριακής ΕΕΖ-ΑΟΖ η Κύπρος, μη έχοντας συμφωνία με τη Τουρκία, κατέθεσε λίστα γεωγραφικών συντεταγμένων των σημείων με συνοδευτικό χάρτη στα Ηνωμένα Έθνη στις 4 Μάη 2019, που προσδιορίζουν το Βόρειο και Βορειοδυτικό τμήμα της ΕΕΖ-ΑΟΖ της. Με την Ελλάδα η Κύπρος, παρα τις εξαίρετες διπλωματικές σχέσεις, δεν υπέγραψε συμφωνία, επειδή η Τουρκία θα αντιδρούσε βίαια προκαλώντας κρίση, λόγω των διαφορών σε θέματα του Αιγαίου, και με τη Συρία δεν προχώρησε σε οριοθέτηση, λόγω της αστάθειας και του εμφυλίου στη τελευταία.    

Η Κύπρος τελικά έφθασε σε συμφωνία με το Λίβανο στις 26 Νοε 2025, συμφωνία που χαρακτηρίσθηκε από τον Κύπριο πρόεδρο ιστορική, επειδή επαυξάνει την προοπτική συνεργασιών σε κρίσιμους τομείς όπως η ενέργεια και οι υποδομές. Πέραν της οικονομικής σημασίας της, η συμφωνία ενέχει τεράστια στρατηγική σημασία για τη σταθερότητα και την ασφάλεια της δύσκολης αυτής περιοχής.

Η Κύπρος είναι σημαντικός παράγοντας σε θέματα περιφερειακής ασφάλειας, καθώς συμμετέχει σε ευρείς ενεργειακούς σχεδιασμούς που υποστηρίζονται από την Ευρωπαϊκή Ένωση, όπως, Great Sea Interconnector (former Euro-Asia Interconnector), που αποβλέπει να μεταφέρει ηλεκτρική ενέργεια από το Ισραήλ στην Ευρώπη, Euro-Africa Interconnector, που αποβλέπει στη μεταφορά ηλεκτρικής ενέργειας από την Αίγυπτο στην Ευρώπη, και Eastern Mediterranean Interconnector (East Med), για τη μεταφορά φυσικού αερίου από το Ισραήλ στην Ευρώπη. Επιπλέον η Κύπρος πρόκειται να συμμετάσχει στον India-Middle East-Europe Economic Corridor (IMEC), που θα συνδέει την Ινδία με την Ευρώπη, ενώ συγχρόνως είναι μέλος του Eastern Mediterranean Gas Forum (EMGF).

Ο τουρκικός τύπος αντιμετωπίζει με εμφανή ενόχληση τη νέα πολυμερή ενεργειακή και γεωπολιτική σύμπραξη στην Ανατολική Μεσόγειο, γνωστή ως East Mediterranean Gas Forum (EMGF), κάνοντας λόγο για επαναφορά ενός νέου EastMed και για συνεργασία χωρίς τη Τουρκία. Η τουρκική ανάγνωση εστιάζει στο γεγονός ότι στο σχήμα συμμετέχουν Ελλάδα, Κυπριακή Δημοκρατία, Αίγυπτος, Ιορδανία, Ισραήλ, Παλαιστίνη, Ιταλία, καθώς και οι ΗΠΑ και η Παγκόσμια Τράπεζα, στοιχείο που παρουσιάζεται ως ένδειξη διεύρυνσης μιας «αντιτουρκικής ενεργειακής αρχιτεκτονικής». Η Τουρκία, χώρα που αρνείται να δεχθεί τα προβλεπόμενα από την UNCLOS και να υπογράψει σχετική συνθήκη, όχι μόνο αντιτάχθηκε στη συμφωνία Κύπρου και Λιβάνου, αλλά και έχει κατά καιρούς εμφανίσει εχθρική εξωτερική πολιτική προς τρίτες χώρες στη Ανατολική Μεσόγειο, κατέχει παρανόμως το Βόρειο τμήμα της Κύπρου από το 1974, προτείνει την οριοθέτηση θαλασσίων Ζωνών στις χώρες της Ανατολικής Μεσογείου με όρους αντίθετους της UNCLOS, παρεμποδίζει τις γεωτρήσεις εταιριών στην Κυπριακή ΕΕΖ κλπ., και δηλώνει ότι κάθε σχεδιασμός που δεν περιλαμβάνει τη συμμετοχή της Τουρκίας δεν θα πετύχει.

Οι προαναφερθείσες οριοθετήσεις ΕΕΖ-ΑΟΖ της Κύπρου με τρείς γειτονικές χώρες, η υποστήριξη που παρέχεται από τις Ηνωμένες Πολιτείες και την Ευρωπαϊκή Ένωση σε σχήματα συνεργασίας και η σχετική σταθεροποίηση στη Συρία δείχνουν ότι η νέα δυναμική στα κράτη της ΝΑ Μεσογείου είναι να δημιουργείται λιγότερο εχθρικό περιβάλλον, στο οποίο η Κύπρος έχει να παίξει κρίσιμο ρόλο, χάρις στη στρατηγική της θέση και τις ενεργειακές της υποδομές, υπάρχουσες και τις εναλλακτικές. Δεν θα αποτελέσει έκπληξη αν η Κύπρος υπογράψει οριοθέτηση ΕΕΖ-ΑΟΖ με την Ελλάδα και τη Συρία στο εγγύς μέλλον.

Επιστέγασμα όλων των ανωτέρω αποτελεί η συνεδρίαση στο Χιούστον του σχήματος 3+1, που συνδυάστηκε με τα εγκαίνια του East Med Energy Center, υλοποιώντας μία από τις βασικές προβλέψεις του EastMed Act του 2019, όπως και η επικείμενη ψήφιση του νόμου στις ΗΠΑ Eastern Mediterranean Gateway Act, που αναγνωρίζει τη Μεσόγειο ως στρατηγική πύλη στο πλαίσιο του India-Middle East-Europe Economic Corridor ( IMEC) και ενισχύει υπάρχοντες μηχανισμούς, όπως το 3+1 ( ΗΠΑ-Ελλάδα-Κύπρος-Ισραήλ )και το East Mediterranean Gas Forum . Το νέο Κέντρο, το οποίο έχει την έδρα του στο Baker Institute for Public Policy του πανεπιστημίου Rice, έχει στόχο να  ενισχύσει την έρευνα, την καινοτομία και τον στρατηγικό διάλογο, λειτουργώντας παράλληλα ως γέφυρα μεταξύ κυβερνήσεων, ακαδημαϊκών ιδρυμάτων, ερευνητικών κέντρων και του ιδιωτικού τομέα γύρω από τις ενεργειακές και γεωπολιτικές εξελίξεις στην περιοχή.

 Ο Αμερικανός υπουργός Ενέργειας συνέδεσε τη δημιουργία του Κέντρου με τη στρατηγική αντίληψη της κυβέρνησης Τραμπ ότι το εμπόριο, οι επενδύσεις και οι συμφωνίες μπορούν να λειτουργήσουν ως παράγοντες σταθερότητας και να φέρουν τις χώρες πιο κοντά. Όπως ανέφερε η πρωτοβουλία αυτή αποτελεί καταλύτη για τη νέα γενιά στρατηγικών ενεργειακών και διασυνδετικών έργων της περιοχής. ‘Έφερε σαν παράδειγμα τον Κάθετο Διάδρομο, που ενισχύει την ενεργειακή ασφάλεια της Ευρώπης, τον Great Sea Interconnector, ο οποίος θα τερματίσει την ενεργειακή απομόνωση της Κύπρου και του Ισραήλ, καθώς και τον Οικονομικό Διάδρομο Ινδίας–Μέσης Ανατολής–Ευρώπης (IMEC). «Στέλνουμε ένα ξεκάθαρο μήνυμα προς την περιοχή και τον κόσμο ότι οι χώρες μας είναι αποφασισμένες να εργαστούν μαζί για την ασφάλεια, τη σταθερότητα και την ευημερία της Ανατολικής Μεσογείου και των λαών της», ανέφερε ο υπουργός. Κατά τη διάρκεια της υπουργικής συνάντησης του σχήματος 3+1, που προηγήθηκε των εγκαινίων του East Med Energy Center, οι τέσσερις χώρες συμφώνησαν στην κατάρτιση ενός οδικού χάρτη συνεργασίας, ενώ αποφάσισαν η επόμενη υπουργική συνεδρίαση να πραγματοποιηθεί στο Ισραήλ έως το τέλος του έτους 2026.

Η εξέλιξη θεωρείται ιδιαίτερα σημαντική, καθώς αποτυπώνει την προσπάθεια μετατροπής του 3+1 από ένα σχήμα πολιτικού διαλόγου σε έναν θεσμοθετημένο μηχανισμό συνεργασίας, με μόνιμα χαρακτηριστικά, σαφείς προτεραιότητες και συγκεκριμένους μηχανισμούς υλοποίησης. Η συνάντηση στο Χιούστον πραγματοποιήθηκε λίγες μόλις ημέρες μετά την υπουργική σύνοδο του East Med Gas Forum (EMGF) στην Ουάσιγκτον, όπου οι χώρες της περιοχής επανέλαβαν τη δέσμευσή τους στον διάλογο, στη συνεργασία και στον σεβασμό του διεθνούς δικαίου, ως βάση για την αξιοποίηση των ενεργειακών πόρων της Ανατολικής Μεσογείου. 

Όλες αυτές οι παράλληλες εξελίξεις αντανακλούν τη σταδιακή διαμόρφωση ενός νέου πλαισίου περιφερειακής συνεργασίας στην Ανατολική Μεσόγειο, με ενεργό την αμερικανική στήριξη. Το μεγάλο ρίσκο είναι η προσπάθεια του Τράμπ για επέκταση των συμφωνιών του Αβραάμ και το ενδεχόμενο η Τουρκία να χρσιμοποιήσει την υπογραφή της σαν μοχλό πίεσης προς τον Τράμπ με αντάλλαγμα την αναθεώρηση των κυριαρχικών δικαιωμάτων στην Ανατολική Μεσόγειο, ή τη περιθωριοποίηση του άξονα Ελλάδα-Κύπρος-Ισραήλ. Αλλά μόνο η σταθερότητα στη περιοχή ξεκλειδώνει τον μεγάλο εμπορικό διάδρομο IMEC ( Ινδίας-Μέσης Ανατολής-Ευρώπης ). Και όσο εδραιώνεται η αντίληψη ότι η συνεργασία, η συνδεσιμότητα και η κοινή αξιοποίηση των ενεργειακών και οικονομικών δυνατοτήτων αποτελούν μονόδρομο, τόσο περιορίζονται τα περιθώρια κινήσεων για δυνάμεις που θα ήθελαν να υπονομεύσουν τη σταθερότητα και τη συνεργασία στην περιοχή.

 

*Ο Γεώργιος Γκορέζης είναι υποστράτηγος ε.α., αρθρογράφος, συγγραφέας